Konserwacja

Wszystkie dzieła sztuki wyglądały w chwili powstania nieco inaczej niż obecnie. W miarę upływu czasu stan ich nieuchronnie się pogarsza. Co prawda nie jesteśmy w stanie zapewnić im idealnych warunków, ale powinniśmy zadbać o sposób ich ekspozycji i ograniczenie czynników, które im szkodzą. Konserwacja rozpoczyna się w momencie wyboru właściwego miejsca do ekspozycji. Wyszczególnić można kilka podstawowych zasad, których przestrzeganie pomoże zachować dziełom sztuki przetrwać jak najdłużej w dobrej kondycji.

Światło[1]

Promieniowanie słoneczne może nieodwracalnie uszkodzić dzieła sztuki. Promieniowanie może oddziaływać na obiekty głównie poprzez podwyższenie temperatury otoczenia, w którym się one znajdują lub też przez degradację fotochemiczną materiałów, z których są te obiekty zbudowane.

W wielu reakcjach fotochemicznych wyróżnić można proces pierwotny wywołany bezpośrednio działaniem światła i następujące po nim wtórne przemiany chemiczne zachodzące już bez udziału promieniowania. Całe promieniowanie optyczne padające na obiekt może powodować w nim bardzo różnorakie zniszczenia.

Zakres i rozmiar tych zmian zależne są głównie od:

  • indywidualnej wrażliwości danego materiału na promieniowanie
  • zakresu promieniowania emitowanego przez źródła światła
  • natężenia promieniowania (oświetlenia)
  • długości czasu padania światła na obiekt

Zniszczenia to przede wszystkim:

  • utrata walorów barwnych i pigmentów
  • postępujący rozkład spoiw, werniksów etc.
  • zmiany strukturalne prowadzące do osłabienia mocy (kruszenia się, rwania, pękania papierów, włókien tkanin, warstw malarskich)

Dzieła sztuki w przeważającej mierze są niejednorodne strukturalnie, gdyż składają się z wielu elementów i warstw o różnej odporności na światło. Określenie wrażliwości danego obiektu na światło jest wypadkową wielu elementów. Dla obrazu elementy te to: rodzaj pigmentów, spoiwa, grubość warstwy malarskiej, barwa podmalówek, rodzaj podobrazia.

Całkowita dawka promieniowania, jaką otrzymuje obiekt, jest zależna od natężenia oświetlenia i czasu jego działania. Bardzo istotne jest łączne rozpatrywanie tych dwóch czynników. Umożliwia to w wielu przypadkach „złagodzenie konfliktu” między wymogami konserwatorskimi a potrzebami eksploatacyjnymi.

Natężenia oświetlenia zalecane przez ICOM

Rodzaj obiektu

Stopień wrażliwości na światło

Dopuszczalne natężenie oświetlenia

Obiekty z metalu, kamienia, minerały, ceramika, porcelana, szkło

Mała wrażliwość

300 – 500 lux

Drewno, obrazy olejne, tempery, niemalowana skóra

Średnia wrażliwość

200 lux

Tkaniny, akwarele, pastele, rysunki, obiekty z papieru, malowana skóra

Wysoka wrażliwość

50 lux

Stosowane w pomieszczeniach światło sztuczne powinno być odbite lub rozproszone tak, aby nie oświetlało bezpośrednio obrazów. Oświetlenie punktowe należy zainstalować w długim dystansie, ok. 4 metry. Obrazy olejne powinny być przechowywane w pomieszczeniach bez dostępu światła, gdyż powoduje to proces ich ciemnienia. Dodatkowe korekty promieniowania przeprowadza się stosując różnego rodzaju filtry umieszczane na drodze pomiędzy źródłem światła a obiektem. Działanie filtrów oparte jest na zróżnicowanym pochłanianiu lub odbijaniu promieniowania w zależności od długości jego fali. Filtry można zainstalować w oknach, bezpośrednio przed obiektem lub zakładać na źródło światła.

Temperatura

Powinniśmy chronić obrazy przed nadmiernym przesuszeniem, dlatego należy umieszczać je z dala od grzejników. Należy upewnić się, że ściana, na której eksponowany jest obraz nie jest ogrzewana przewodem kominowym ani nie znajduje się w pobliżu innego źródła ciepła.

Należy dystansować dzieła od otworów nawiewowych i wentylacyjnych. Odpowiednia temperatura, którą powinniśmy zapewnić w pomieszczeniu, wynosi ok. 18–200C.

Wilgotność[2]

Nie powinno się przechowywać obrazów w pomieszczeniach nieogrzewanych czy eksponować prac na ścianach narażonych na zawilgocenia ciągłe i sezonowe. Wilgotność panująca w pomieszczeniach powinna być stała i wynosić 50-55% RH. Wahania dobowe nie mogą przekraczać 5%. W przeciwnym razie dochodzi do powstania siatki spękań, a z czasem odspojenie warstwy i odpadanie podłoża. Podwyższona wilgotność stanowi szczególne niebezpieczeństwo dla podobrazi papierowych, powodując pęcznienie, pofałdowanie i rozwarstwienie papieru. Optymalna wilgotność powietrza dla pasteli wynosi 40–50% RH i 50-55% RH dla akwareli.

Transport

Na czas transportu dzieła sztuki powinny chronić starannie dobrane opakowanie, izolujące od gwałtownych zmian temperatury i wilgotności. Obiekty należy zabezpieczyć także przed uszkodzeniami mechanicznymi, wstrząsami czy wibracjami. Służyć temu powinno dostosowane do kształtu i charakteru obiektu zabezpieczenie. Do wyboru jest szereg materiałów ochronnych i różne technologie.

Kurz

Jedynym polecanym sposobem domowej pielęgnacji obrazu jest jego odkurzanie. W kurzu rozwijają się drobnoustroje, które niszczą strukturę pracy uszkadzając także to, co znajduje się na jej powierzchni. Najlepiej do tego celu używać miękkiego pędzla lub suchej flanelki. Mycie obrazu należy powierzyć specjaliście.

 

 


[1]  M. Zawrotko-Laskowska, Wpływ promieniowania optycznego (ultrafiolet, promieniowanie widzialne, podczerwone) na obiekty muzealne – możliwość ochrony, [w:] Światło w Muzeum. Optymalizacja stosowania – zapobiegania niepożądanym skutkom. Konferencja Oświetleniowa pod patronatem Ministerstwa Kultury i Sztuki, Warszawa 1995 r.

[2] Poradnik polskiego kolekcjonera, pod red. B. Banaś, Kraków 2003 r.