Krótka historia ramy do obrazu

Ramom do obrazów w historii sztuki poświęcono dotychczas niezwykle mało miejsca. Dzieła specjalistyczne z dziedziny sztuki zdobniczej wspominają o ramach tylko na marginesie meblarstwa, zaś monografiści malarstwa temat ten zazwyczaj pomijają w ogóle, ilustrując prace reprodukcjami obrazów bez oprawy. Tymczasem rama nierzadko bywa wytworem artystycznym wysokiej klasy. Forma plastyczna oprawy dopełnia i podsumowuje styl obrazu, jego koloryt i nastrój, a niejednokrotnie wzbogaca również treść dzieła. Stanowi plastyczne zamknięcie malarskiej kompozycji.

Podobnie jak inne dziedziny sztuki kunszt tworzenia ram ulegał na przestrzeni wieków przemianom formalnym. O ile ramy z różnych miejsc i epok często różnią się bardzo tektoniką, sposobem zdobienia czy kolorytem, o tyle ogólna zasada ich konstrukcji jest niezmienna: dokładnie spasowane ze sobą narożnikami drewniane listwy. Dopiero na tę osnowę nakładano na przestrzeni wieków najrozmaitsze dekoracje, należące do stylu i mówiące o upodobaniach epoki.

Na podstawie zachowanych zabytków, monumentalnych malowideł naskalnych, rytów w kamieniu, rogu czy kości, przypuścić można, że pierwotny artysta nie odczuwał potrzeby ujmowania tworzonych przez siebie obrazów w jakiekolwiek obmyślone ramy. Ograniczenie powstałej kompozycji stanowił co najwyżej naturalny zarys zdobionego przedmiotu, rysa pęknięcia na skale lub pręga odmiennej barwy. Pierwsze wspomnienia w księgach historycznych mają miejsce w przypadku opisów zdobnictwa tarcz rytualno-bojowych archaicznych wojowników, które przyjmowały formę geometrycznego obramienia.

Historia niestety nie zanotowała momentu w którym pojawiły sę ramy w takiej formie, jaką znamy.

Za prekursorów ramy można uznać starożytnych Rzymian i Greków, którzy jako pierwsi zastosowali drewniane listwy ustawione pod kątem, lub z pionowo zestawionych deseczek w celu uzyskania czegoś na kształt ramy jaką znamy do dzisiaj. Wiemy o tym, z braku oryginałów, jedynie na podstawie istniejących przekazów literackich i ikonograficznych przedstawień, zachowanych w malarstwie ściennym.

Sztuka wczesnochrześcijańska początkowo własnych form nie stworzyła, odchodząc tylko w niewielkim stopniu od przyjętych wzorów rzymskich. Przy preferencjach dotyczących malarstwa naściennego i mozaiki, taka forma była zbędna, co nie oznacza, że zrezygnowano z niej całkowicie. Kompozycje ścienne, malarskie czy mozaikowe dzielone były z reguły na szereg odrębnych scen, na których każda była ujęta obramowaniem ornamentowanym na wzór antyczny, w girlandy kwiatów i owoców, palmety lub skomplikowanie geometryczny motyw meandru.

Powrót do formy jaką znamy nastąpił w momencie odrodzenia się zainteresowań w kulturze bizancjum obrazami tablicowymi przedstawiającymi wizerunki świętych. W historii po raz pierwszy rama przyjęła zupełnie nową funkcję: jej walory dekoracyjne zostały zdominowane przez czynnik religijno-ideologiczny. Płaszczyzna środkowa ikony, mieszcząca właściwy wizerunek, prawie zawsze wcięta jest w powierzchnię deski i ujęta po bokach w szerokie marginesy. Tak powstała rama miała w wyobrażeniach wiernych stanowić mistyczną granicę, oddzielającą boski świat malowanego rysunku od świata profanów.

Przez  wszystkie  następne wieki, wszelkie zmiany w dziedzinie ram do obrazów zamykają się w obrębie roli jaką jej przypisano w momencie powstania ikon świętych.

Ta sytuacja zmienia się dopiero w momencie, kiedy w Europie zaczyna pojawiać się styl architektury zwany gotyckim. W związku z licznymi zmianami, w których lekka i ażurowa konstrukcja gotyckich budynków redukuje do minimum gładkie powierzchnie płaskie ścian, malarstwo ścienne ulega stopniowemu ograniczeniu.

W sztuce ramiarskiej następuje rozwój, w którym ramy będzie charakteryzować coraz to większe bogactwo plastyczne i nowe formy dekoracji. W zdobnictwie zaczyna odminować złoto, jako najcenniejszy kruszec znany ludziom, a stosowany jako tło i wykończenie ram z racji tworzenia atmosfery zaświatów, otaczających postacie świętych.

Przełom XIV i XV stulecia przynosi rewolucyjne zmiany w głęboko zakorzenionych poglądach filozoficznych. Następuje zmiana podstawowych form i treści twórczości artystycznej w malarstwie, zdominowanej dotąd tematyką religijną i możliwe do oglądania głównie w kościołach i innych przybytkach kultu religijnego. Powstaje malarstwo portretowe, aktu, zafascynowanie antykiem wyzwala zaś tematykę mitologiczną. Obrazy trafiają poza mury świątyń do świeckich wnętrz, zamków, pałaców i willi. Malowane na zamówienie obrazy wymagają coraz to wspanialszych opraw, odpowiednich do renesansowych siedzib królów, książąt i patrycjatu miejskiego. Rama zaczyna przyjmowac rozmaite kształty jak koło, wielobok lub półkoliście zwięczona. Ramy często zwięczone są zdobionym kartuszem z herbem lub monogramem własciciela dzieła. Popularne stają się ramy o zdobieniach typu architektonicznego, a więc ozdobione kolumnami naśladującymi marmur stiuku, posiadające gzymsy i belkowanie, z rozetami lub klasycznym motywem palmet.

Oczywiście w różnych częściach Europy ramy te przyjmowały bardziej lub mniej wymyślne formy.

Sztuka baroku, w swoim wyrazie bardzo niejednolita, różna w różnych krajach i środowiskach, posiada jednak kilka ważnych cech ogólnych: skłonność do wybujałej dekoracyjności, umiłowania ekspresji, kontrastów światłocieni i silnie zróźnicowanej kolorystyki. Ma to oczywście ogromne odbicie w świecie ram do obrazów. Są one przebogato zdobione złotem, kamieniami szlachetnymi, wzorami geometrycznymi znanymi z czasu renesansu, pełne rogów obfitości i innych motywów ludowych. Ramy te tworzą niezwykle zróżnicowane konstrukcje, często są głęboko rzeźbione tak, że poszczególne elementy występują nieraz pełnoplastycznie poza obrys ramy.

Schyłek sztuki baroku, następujący stopniowo w końcu XVII stulecia we Francji, a niebawem i w innych krajach związanych z kulturą francuską, był wynikiem powstawania nowych formacji stylowych, wywodzących się z estetyki baroku. Ramy regencyjne częściowo zatracają charakterystyczny rytm dekoracji swych barokowych pierwowzorów. Tradycyjne, profilowane listwy pokrywa teraz subtelny rysunek ukośnej kratki, na której tło narzucone są lekko i swobodnie rozetki, muszelki, listki i kwiaty.

Podobnie jak regencja, z francuskiego baroku wywodzi swój rodowód styl rokoka, powstały w czasach króla Ludwika XV, i niemal równocześnie rozprzestrzeniający się po całej ówczesnej Europie. Ramy rokokowe, zatracając klasyczną symetrię baroku, zyskują niespotykane dotąd bogactwo wykwintnego ronamentu, kapryśnego i rozwichrzonego rocaille, silnie przestylizowaną kwiatami, liśćmi i łodygami roślinnymi. Profile ramy nabierają kształtów niekiedy gruszki czy nerki.

Druga połowa XVIII wieku była w Europie okresem formowania się kolejnego wielkiego stylu - klasycyzmu. Poznawano od nowa kulturę starożytnych Rzymian czy Greków. Nastąpił szybki zanik bujnych i kapryśnych ornamentacji, tak charakterystycznych dla rokoka. Ich miejsce zajeły formy statyczne i monumentalne, zaczerpnięte z estetyki antyku: geometryczne, proste linie greckiego meandra, kenelowania, rozety, rzędy palmet lub symetrycznie wkomponowany ciąg "wolich oczu".

Nie należy zapomniec również o stylu "Empire", który pojawił się szerzej na świecie w czasie kampani wojennej Napoleona I. W związku z tym, w ornamentacji pojawiły się głowy sfinksów, kwiaty lotosu i inne, które uzupełniły bogaty repertuar tradycyjnych ornamentów o genezie greckiej lub rzymskiej. W zdobnictwie podobnie jak w poprzednich wiekach dominowało złoto, jako materiał szlachetny i drogi.

Jeszcze u schyłku XVIII wieku, więc niemal równocześnie z klasycyzmem pojawia się, najwcześniej w Anglii, kierunek artystyczny zwany romantyzmem. Malarze romantyzmu oprawiają jednak swoje obrazy w ramy wzorowane na francuskich z epoki baroku, z charakterystycznymi małżowinami na narożach i osiach boków. Nie spotyka się natomiast w ogóle naśladownictwa typowej ramy gotyckiej, profilowanej, złoconej i delikatnie ornamentowanej.

Romantyzm dominuje w sztuce europejskiej od dwudziestych do sześćdziesiątych lat XIX stulecia, kiedy do głosu dochodzi ostatni ze stylów historyzujących - eklektyzm. Produkuje się ramy niewiele odbiegające od ram barokowych, z czasów Ludwika XIV. Również te, w stylu klasycznym, bogatsze jednak od pierwowzorów. Nowy, mieszczański odbiorca z drugiej połowy XIX wieku żąda bowiem ram ozdobnych, ale możliwie tanich. Stad też większość ram eklektycznych posiada dekorację plastyczną wykonywaną z gipsu i naklejoną na sosnowe listwy. W drugiej połowie stulecia jednym z wiodących ośrodków produkcji tego typu ram staje się Wiedeń. Nowością stamtąd się wywodzącą były eleganckie, skromne ramy z profili złoconych i polerowanych, gdzie narożniki zastąpiono półkolami.

Przełom XIX i XX stulecia przyniósł w sztuce nowe, rewolucyjne prądy. Ich istotę stanowi oderwanie od historyzmu i tworzenie nowych, z gruntu oryginalnych form, czerpiących z natury. Ramy, które u schyłku eklektyzmu produkowano maszynowo, teraz stają się jednorazowym tworem artysty, projektowanym najczęściej tylko do określonego obrazu. Czerpane z natury motywy dekoracyjne silnie przestylizowano, roślinne najczęściej formy rozwijają się w kapryśne, falujące linie o wybitnie dekoracyjnych walorach. Znowu pojawiają sie lekkie ażurowe konstrukcje, jak w rokoko wybiegające na powierzchnię obrazu.

Secezja i impresjonizm, kierunki te torowały drogę, podobnie jak inne kierunki artystyczne końca XIX wieku, dla sztuki nowoczesnej, z jej swobodnym podejściem do obramienia. Przytłaczająca większość artystów współczesnych ogranicza oprawę do cienkich listew z surowego drewna przybitych do krawędzi obrazu. Tradycjonaliści stosują ramy profilowe, nawiązujące do wzorów historycznych, zaś wiele kierunków malarstwa nowoczesnego z obramienia całkowicie rezygnuje.

Ramom do obrazu nie grozi jednak zapomnienie. Żywiołowy ruch kolekcjonerski, gwałtowny rozwój muzealnictwa artystycznego, stwarzają rosnące zapotrzebowanie na tradycyjne oprawy obrazów, dopasowane zarówno pod względem gustu właściciela jak i określonych stylów artystycznych, w jakich obraz powstał.

 


Na podstawie „Historia ramy do obrazu" T. Mielniczuk, B. Grzegorzewski KAW „RSW" Warszawa 1977, opracował Kev